مقدمه
شاخص تودهٔ بدنی وزن را بر مجذور قد تقسیم میکند و بس. سازمان جهانی بهداشت بر همین پایه اضافهوزن را BMI بزرگتر یا مساوی ۲۵ و چاقی را ۳۰ و بالاتر تعریف میکند. این عدد برای سنجش یک جمعیت عالی است. مشکل وقتی شروع میشود که آن را دربارهٔ یک نفر بهعنوان تشخیص بخوانیم.
عددی که نشان میدهد چقدر خطا دارد
در سال ۲۰۰۸ پژوهشی روی ۱۳۶۰۱ بزرگسال از دادهٔ ملی سلامت و تغذیهٔ آمریکا منتشر شد که BMI را با درصد چربی بدن مقایسه کرد. نتیجهاش گویاست:
- چاقی بر اساس BMI در ۱۹.۱ درصد مردان و ۲۴.۷ درصد زنان دیده شد.
- چاقی بر اساس درصد چربی در ۴۳.۹ درصد مردان و ۵۲.۳ درصد زنان.
- آستانهٔ BMI ۳۰ ویژگی بالایی داشت (۹۵ درصد در مردان، ۹۹ درصد در زنان): اگر BMI شما بالای ۳۰ باشد، به احتمال زیاد واقعاً چربی اضافه دارید.
- ولی حساسیت آن پایین بود (۳۶ درصد در مردان، ۴۹ درصد در زنان): بخش بزرگی از کسانی که از نظر درصد چربی چاق بودند، BMI زیر ۳۰ داشتند.
به زبان ساده: BMI بالا معمولاً چیزی را درست میگوید، اما BMI طبیعی چیزی را تضمین نمیکند.
بدترین جای این شاخص، وسط آن است
همان پژوهش نکتهٔ ظریفتری هم دارد: در محدودهٔ BMI بین ۲۵ تا ۲۹.۹ — یعنی همان بازهٔ «اضافهوزن» که بیشترین تعداد آدم در آن میافتند — این شاخص در هر دو جنس نتوانست بین تودهٔ چربی و تودهٔ بدون چربی تمایز بگذارد.
یعنی دقیقاً در محدودهای که بیشترین تصمیمها گرفته میشود، عدد کمترین اطلاعات را میدهد. نویسندگان همچنین نشان دادند دقت این شاخص با افزایش سن کاهش مییابد.
نکتهٔ جالب دربارهٔ مردان: در آن نمونه، BMI با تودهٔ بدون چربی همبستگی بهتری داشت تا با درصد چربی. برای مرد تمرینکرده این یعنی عدد بالا بیشتر عضله را نشان میدهد تا چربی را.
پس چه کار کنیم
راهحل، دور انداختن BMI نیست؛ تنها نگذاشتن آن است. راهنمای NICE توصیه میکند در بزرگسالان با BMI زیر ۳۵، نسبت دور کمر به قد هم اندازهگیری و کنار BMI به کار برده شود، و نسبت ۰.۵ تا ۰.۵۹ را چربی مرکزی افزایشیافته و ۰.۶ و بالاتر را چربی مرکزی بالا طبقهبندی میکند.
سه عددی که کنار هم تصویر کاملتری میسازند:
| عدد | چه میگوید | ابزار |
|---|---|---|
| BMI | نسبت وزن به قد | محاسبهٔ BMI |
| نسبت دور کمر به قد | چربی کجا جمع شده | نسبت دور کمر به قد |
| درصد چربی | چقدر از وزن، چربی است | درصد چربی بدن |
و عددی که در هیچکدام نیست
هیچکدام از این سه، تودهٔ عضلانی شما را مستقیم اندازه نمیگیرند — و همان چیزی است که در کاهش وزن باید حفظ شود. دو کار عملی که تفاوت میسازند: تمرین مقاومتی منظم، و پروتئین کافی در وعدهها.
از سفرهٔ ایرانی، مرغ پخته و ماهی قزلآلا با ۳۱ و ۲۳.۸ گرم پروتئین در ۱۰۰ گرم، و در سمت گیاهی عدس و ماست گزینههای در دسترساند.
جمعبندی
BMI یک غربالگری است، نه یک تشخیص. اگر عددتان بالای ۳۰ است، احتمالاً چیزی را درست نشان میدهد. اگر طبیعی است، هنوز چیزی را ثابت نکردهاید — بهویژه اگر در بازهٔ ۲۵ تا ۲۹.۹ باشید، جایی که خودِ پژوهشها میگویند این شاخص کور است. دور کمرتان را هم اندازه بگیرید؛ یک متر نواری بیشتر از یک ترازو میگوید.